Osnowni polojenia w Tranzakcionnia Analiz

Claude Steiner, Chair.

August 2000

Translated by Galina Radeva

Tranzakcionniat analize 1) lesna za razbirane sofisticirana

psihologicheska teoria za misleneto, chuwstwata i powedenieto na horata; 2)

sawremenna i efektiwna sistema za psihoterapia, obuchenie, organizacionen,

socio-kulturalen analiz i socialna psihiatria.

AZ-SASTOIANIA I TRANZAKCII: Wzaimootnosheniata mejdu horata se narichat

tranzakcii. Wsiaka tranzakcia se sastoi ot dve chasti: stimul i otgowor.

Indiwidualnite tranzakcii sa chast ot po-goliama mreja. Niakoi ot tezi

tranzakcionni mreji i posledici mogat da badat direktni, produktiwni, i

zdrawoslowni ili mogat da sa prikriti, razrushitelni, nezdrawoslowni.

Obshtuwaneto mejdu horata se osashtestwiawa ot edno ot trite razlichni

Az-sastoiania. Az-sastoianieto e specifichen nachin na mislene, chuwstwane i

powedenie. Proizhodat na wsiako Az-sastoianie se swarzwa sas specifichna

oblast na mozaka. Horata mogat da deistwat ot tiahnoto Az-sastoianie

Roditel, ili ot tiahnoto Az-sastoianie Dete ili ot tiahnoto Az-sastoianie

Wazrasten. Waw wseki moment komunikaciata tragwa ot edno, ot tezi tri

Az-sastoiania.

DETETO. Nie deistwame kato deteto, koeto niakoga sme bili, kogato sme w

Az-sastoianie Dete. Nie deistwame, nie mislim, chuwstwame, gledame,

slushame, reagirame, taka kakto, tri ili pet ili dewet godishnoto dete,

koeto sme bili. Az-sastoianiata sa realno funkcionirahsti sastoiania na

nahseto sashtestwuwane, a ne socialni roli. Kogato Deteto mrazi ili obicha,

kogato e impulsiwno, spontanno ili igriwo towa e t.n. Estestweno Dete.

Kogato e razsadliwo, izobretatelno ili fantazira, to se naricha Malak

Profesor. Kogato e plashliwo, winowno, zasrameno, to se naricha Adaptiwno

Dete. Deteto ima swoite chuwstwa: strah, obich, gniaw, zabawlenie, taga,

sram i t.n. Deteto chesto e obwiniawano, che e iztochnik na griji, zashtoto

e nasocheno kam sebe si, emocionalno, wlastno i se saprotiwliawa na

natiska, koito saprowojda izrastwaneto mu. W Tranzakcionnia analiz (TA)

Deteto e iztochnik na tworchestwo., zabawlenie; prodaljenie na roda; osnowen

iztochnik na obnowlenie na jiwota. Deteto moje da bade nabludawano, kakto

pri decata za dalag period ot wreme, taka i pri wazrastnite, w sluchaite,

kogato te se weseliat ili spontanno reagirat na sportni sreshti. Deteto shte

se poiawi za kratak period ot wreme pri drugi situacii kato oficialni

pregowori, uchebni zaniatia ili seriozni diskusii, kadeto proiawata mu ne e

priemliwa. Nai-nejelatelnata forma na Az-sastoianieto Dete e kogato izcialo

dominira jiwota na indiwida, kato w tezi sluchai chowek ima seriozni

emocionalni narushenia I negowoto obarkano, depresirano, ludo i wmaniacheno

Dete shte go wodi kam samorazrushenie sas swoeto bezkontrolno powedenie.

Deteto, w sluchaite na hora, pretarpeli neprejalima zaguba, moje da

izglejda za dalgo wreme depresirano i pechalno.

RODITEL. Roditeliat e kato magnetofonna lenta. Towa e kolekcia ot

prezapisania, sadarjashti, predubedeni predpisania za jiweene. W

Az-sastoianie Roditel chowek misli, chuwstwa, darji se, taka, kakto, edin ot

roditelite mu ili niakoi, koito e zaemal tiahnoto miasto. Roditeliat reshawa

bez da obosnowawa, kak da se reagira w dadena situacia, kakwo e dobro ili

losho i kak horata triabwa da jiweiat. Roditeliat otsajda za ili protiw i

moje bi kontrolira ili podpomaga. Kogato Roditeliat e kritikuwa, toi se

naricha Kritichen Roditel; kogato podomaga se naricha Obgrijwasht Roditel.

Edno Az-sastoianie moje da dominira w lichnostta i da izkliuchwa ostanalite

dwe. Kato primer za towa e izkliuchwaneto na Obgrijwashtia ili Kritichen

Roditel, koeto se sluchwa, kogato indiwidat e nesposoben da izpolzwa swoia

Wazrasten ili Dete. Takawa lichnost e w mnogo neblagopriatno polojenie,

zashtoto za da bade dobre funkcionirashto choweshko sashtestwo, wsichki

Az-sastoiania triabwa da sa na razpolojenie, kogato e neobhodimo. Pri

funkcionirashto samo edno Az-sastoianie Roditel, indiwidat triabwa da se

lishsi ot predimstwata na swoeto Dete i swoia Wazrasten i taka da izkluchi

dwe treti ot swoia choweshki potencial.

Roditeliat izpolzwa stari “zapisi” za razreshawaneto na problemi i

sledowatelno e dwadeset i pet godini nazad waw wremeto /kato bi moglo da se

kaje 250 godini ili dori 2500 g. nazad waw wremeto/. Te sa polezni, kogato

niama dostapna informacia ot Wazrastnia ili niama wreme da dade, da izmisli

nepoznati dosega reshenia, bazirani na intuiciata, no na tezi reshenia ne

moje da se razchita taka, kakto na resheniata idwashti ot Wazrastnia.

WAZRASTEN. Ot Az-sastoianieto Wazrasten indiwidat deistwa kato kompiutar.

Toi operira s dannite, sabrani i sahraneni ili gi izpolzwa waw wzemaneto na

logichno obosnowani reshenia. W sastoianieto na Wazrasten indiwidat izpolzwa

logichnoto mislene pri reshwaneto na problemi, kato ne dopuska emociite,

idwashti ot Deteto ili Roditelia da wliaiat na procesa. Ot towa horata mogat

da zakluchat, che emociite ne sa neshto dobro. No towa sma oznachawa, che

wmesto da badesh racionalen i logichen e neobhodimo da si sposoben da

razgranichavash emociite si. Towa ne oznachawa, che nai-dobre e da si

racionalen i logichen prez cialoto wreme. Wsashnost, kakto izklucheniat

Roditel prawi choweshkata lichnost nezawarshena, taka i izklucheniata

Wazrasten ima umartwiawasht efekt warhu horata. Horata si kazwat: “Az sam

wazrasten i imam emocii!” i te sa prawi. Da badesh zlriala lichnost i da si

porasnal chowek, ne oznachawa da si w Az-sastoianie Wazrasten. Malkite deca

sashto imat swoia Wazrasten, kakto i dobre adaptiranite wazrastni izpolzwat

swoia Roditel ili Dete prez cialoto wreme. Wazrastniat operira s wsichki

danni, s koito e zahranen. Ako dannite sa aktualni, togawa otgoworite na

Wazrastnia shte badat sawremeni i po-efektiwni ot resheniata, koito

Roditeliat prawi. Ako faktite sa nekorektni, to kompiutara na Wazrastnia

shte dade nekorekten otgowor. Mnogo wajna funkcia na Roditelia e da predwidi

rezultata i da izpolzwa dannite, koito ima za da oceni efektiwnostta na

powedenieto pri postigane na postawenite celi.

Tazi osnowana na faktite, oceniawashta funkcia e razlichna ot cennostno

baziranata funkcia za istinata.

Poniakoga Wazrastnia izpolzwa informacia, chiito iztochnik e Deteto ili

Roditelia i koiato moje da ne e dostowerna. Towa e poznato kato

kontaminacia/zamarsiawane. Kogato kontaminiraneto idwa ot Roditelia to se

naricha predrazsadak. Kogato niakoi dopuska, che jena predpochita da sledwa

patia posochen ot maja, wmesto da wzema swoite sobstweni reshenia, towa

otiwa kam Wazrastnia ot Roditelua i e kontaminacia, tai kato e priemane na

fakt, bez da e prowerena negowata realnost.

Sashtoto, priemane na neprowerena informacia, moje da se nabludawa s

informaciata, koiato zahranwa Deteto i se naricha zablujdenie.

Zablujdenieto, obiknoweno se osnowawa na detskite strahowe ili nadejdi, s

koito Wazrastnia se saglasiawa. Ako indiwidat e ubeden, che moje da bade

otrowen ot darjawata, towa weroiatno se osnowawa na strahowete, idwashti ot

negowoto Dete, koito Wazrastnia priema, wapreki, che towa ne e podkrepeno s

dokazatelstwa. Izkluchitelno wajen proces w Tranzakcionnia analiz e

dekontaminaciata na Wazrastnia.

GLASOWE W GLAWATA. Kakto wie shte si spomnite, che Az-sastoianieto Roditel e

kato magnetofonna lenta zapalnena s predreshawashti, predrazsadachni,

preprogramirani twardenia. Tezi zapisi mogat da badat aktiwirani, dokato nie

sme w sastoianie Wazrasten ili Dete i togawa nie mojem da gi chuwame kato

t.n. “glasowe w nashata glawa”. Roditelskite zapisi mogat da sposobswat da

se chuwstwash dobre ili zle, w zawisimost, dali idwat ot Kritichen ili

Obgrijwasht Roditel. W drugi lichnostni teorii wrednite glasowe na

Kritichnia Roditel sa izwestni kato jestoko super – ego, negatiwno

sebegoworene, kognitiwni ostataci, nisko samochuwstwie, watreshen obwinitel

ili katastrofichni ochakwania. Kritichniat Roditel moje da prawi ironichni

zabelejki kayo: “Ti si losh, glupaw, grozen, lud, bolen; nakratko ti si

obrechen, ne-OK”.

Obgrijwashtia bashta obicha bezuslowno i kazwa neshta kato:”Az te obicham”,

“Ti si pobejdawasht”, “Ti si umen”, “Ti si princesa” ili “Ti si chudesen”.

Kritichniat Roditel poniakoga kontrolira Deteto i ne pozwoliawa to da se

chuwstwa dobre. Ako Deteto iska da e obichano, Kritichnia Roditel kazwa: “Ti

ne go zaskujawash”. Ako Deteto iska da pokaje obichta si, Kritichniat bashta

moje da kaje “Towa ne e iskano”. Ako Deteto e iadosano ot newaznagradena

rabota, Kritichnia Roditel kazwa: “Towa e naj-dobroto, koeto ti mojesh da

naprawish, zashtoto si marzeliw”. Kogato Deteto ima nowa ideia, i se

protiwopostawia na ostariala gledna tochka, Kritichniat Roditel moje da

otgowori: “Triabwa da si lud da mislish taka”. Kritichnia Roditel moje da

naprawi horata da ne se chuwstwat dobre / ne OK/ kato gi prinujdawa da

prawiat neshta, koito te ne iskat da prawiat i koito sa sreshtu tehnite

interesi. Pri preobladawane na Kritichnia Roditel, horat mogat da se nauchat

da razwiwat swoia Obgrijwasht Roditel, Wazrasten, Estestweno Dete.

Ot stoinostite na egogramata nie mojem da widim otnositelnata sila na

otdelnite Az-sastoinia na indiwida waw wseki moment. Towa e mnogo uspeshen

nachin da se pokaje, kak horata mogat da se promeniat i po specialno, kak se

namalliawa tehniat Kritichen Roditel i narastwa izpolzwaneto na

Obgrijwashtia Roditel, Wazrastnia ili Deteto.

TRANZAKCII: DOPALNITELNI, KRASTOSANI, SKRITI.

Za tranzakciite goworim, kogato edin indiwid obshtuwa s drug. Wsiaka

tranzakcia se osashtestwiawa ot stimul I otgowor. Tranzakciite mogat da

idwat ot Roditel, Wazrasten, Dete na indiwida I da sa nasocheni kam Roditel,

Wazrasten I Dete na drug.

Dopalnitelni i Krastosani Tranzakcii. Dopalnitelni tranzakcii se

osashtestwiawat ot edno I sashti Az-sastoianie na wseki indiwid. Pri

krastosanite tranzakcii otgoworat e adresiran kam Az-sastoianie, razlichno

ot towa, ot koeto e otprawen stimulat.

Komunikaciata mejdu dwama dushi moje da prodalji dotogawa, dokato

tranzakciite sa dopalnitelni. Krastosanite tranzakcii sa wajni, zashtoto te

prekaswat komunikaciata. Polezno e da se znae, che Tranzakcionniat analiz

pomaga da se razbere, kak i zashto komunikaciata prekaswa. Prawiloto e, che

“kogato prekaswaneto na komunikaciata se sluchi, prichinata e realizirana

krastosana tranzakcia. Mnogo wajen wid krastosana reakcia e tranzakciata na

obezceniawane. Tuk sreshtame chowek, chiito otgowori, napalno prenebregwat

tranzakcionnia stimul. Podceniawaneto ne winagi e ochewidno, no winagi e

razrushitelno za tozi, kam kogoto e nasocheno i ako se powtaria moje

seriozno da smuti poluchatelia i.

Skriti tranzakcii. Skritata tranzakcia waznikwa, kogato horata kazwat edno

neshto, a imat predwid drugi. Skritite tranzakcii sa baza na igrite i poradi

towa, che sa podwejdashti, lajliwi, te predstwliawat specialen interes. Te

imat socilano /otkrito/ i psihologicheski /skrito/ niwo.

Wajno e da se znae, razlikata mejdu socialnoto i prikrito niwo za da

razberesh i da predpolojish, kakwo horata shte prawiat. Prikritoto niwo

obezpechawa poweche informacia ot otkritoto niwo.

Wajna prichina da kazwame edno, a da mislim drugo e, che nie osnowno se

sramuwame ot mislite i jelaniata na nasheto Dete i nashiat Roditel. Wapreki

towa, nie deistwame na osnowanie na tezi jelania i izkazwame onezi chuwstwa

makar, che se prestruwame, che prawim neshto drugo. Napr. , nie mojem da se

usmihwame sarkastichno, wmesto otkiro da izrazim swoia gniaw ili se

strahuwame da atakuwame otsreshnata strana, wmesto da priznaem nashite

strahowe. Kogato nie iskame wnimanie ili lubow, nie chesto se prestruwame,

che ni e wse edno i zaedno s towa, ie imame zatrudnenia da gi dadem ili da

gi priemem. Wsashnost, tai kato nashiat jiwot e taka pogalnat ot

polowinchati istini i razocharowania, moje da se sluchi za dalgo wreme da ne

znaem kakwo wsashnost nasheto Dete iska. Nie sashto ne ochakwame horata da

badat absolutno chesti, taka che nie nikogaa deistwitelno ne znaem, dali

mojem da wiarwame na towa, koeto te kazwat. Tranzakcioniat analiz okurajawa

horata da badat chestni edin s drug, kakto i pomejdu si po otnoshenie na

tehnite jelania i chuwstwa, wmesto da se nechestni i prikriti. Po tozi

nachin horata mogat da otkriat, kakwo te iskat, kak da popitat i ako e

wazmojno, kak da go postignat.

LASKI. Polaskawaneto e priznanieto, koeto horata si dawat edin na drug.

Laskite imat jizneno wajno znachenie w choweshkia jiwot. Bez tiah, kazwa

Bern, “grabnachnia stalb se sbrachkwa”. Towa oznachawa, che bebeto za da

ostane jiwo se nujdae ot fizicheska laska. Wazrastnite mogat i s po-mlako

fizicheski pogalwania, tai kato te sa se nauchili da si razmeniat werbalni

laski: pozitiwni laski kato pohwalwane i izraziawane na uwajenie; negatiwni

kato otricatelni kritiki i podceniawane. Obmianata na laska e edno ot

nai-wajnite neshta, koito horata osashtestwiawat w swoeto ejednewie.

IGRI. Sashnostn a strana na igrite e, che te sa nechestna i prikrita

razmiana na laski. Igrata se sastoi ot posledowatelni serii ot skriti

tranzakcii s nachalo, sreda, krai i finalno razplahstane.

Finalnoto razplahstane e skritata prichina, koiato motiwira igrachite da

uchastwat.

Tranzakcionniat analiz se prewarna w shiroko izwestno poznanie prez 1960g.

chrez nai-prodawanata kniga na E.Bern “Igrite, koito horata igraiat”. W

neia poluchawat ime takiwa populiarni w jiwota igri kato “Pipnah te!”,

“Haide, udari me!”, “Samo iskam da ti pomogna.”. Napr., kogato Jenia

igrae:”Zashto ne ti; Da, no” tia moli za sawet ot niakoi, no otkazwa wsiako

predlojenie, taka che wseki opit da i se pomogne se prowalia. Towa e tipat

razgowor, koito se powtaria otnowo i otnowo, specialno w terapewtichnite

grupi.

Toi e nechesten i prikrit: na socialno niwo, towa izglejda kato razgowor,

pri koito edna lichnost ot Az-sastoianie Wazrasten tarsi sawet ot edin ili

poweche hora, koito sa sashto w Az-sastoianie Wazrasten. Towa, koeto prawi

tozi razgowor igra e, che nito edno ot naprawenite predlojenia ne se

priemat. Prichinata za towa e, che na psihologichno i oshte poweche na

smislowo niwo towa, koeto naistina se sluchwa e , che Jenia moje i da se

nujdae ot sawet, no towa ot koeto naistina se nujdae sa laski. Tai kato tezi

laski sa dawani po zaobikolen pat i ne se dostatachni, kakto biha bili

direktnite. Eto zashto, kraia na igrata ostawia usehstane za podtiskahsta

beznadejnost.

EKZITENCIALNI POZICII. W procesa na razwitie identichnostta na horata se

definira ot samite tiah, w rannite godini ot jiwota im; kakaw e smisalat na

tehnia jiwot I tiahnoto sashetswuwane. Niakoi hora reshawat, che te sa OK i

shte imat dobar jiwot, no mngo ot tiah reshawat, che te ne sa OK I shte

propadnat w niakoi moment. Towa ochakwane, koeto se osnowawa na reshenieto,

kakaw shte bade tehnia jiwot e tiahnata ekzistencialna pozicia. Horata mogat

da se chuwstwat OK ili ne-OK sas sebe si ili drugite, pri koeto se oformiat

chetiri ekzistencialni pozicii. “Az sam dobre, ti si dobre”. “Az sam dobre,

ti ne si dobre”, “Az ne sam dobre, ti si dobre”. “Az ne sam dobre, ti ne si

dobre”.

Napr., w igrata “ Zashto ne ti; Da, no” ekzistencialnaat pozicia na Jenia e

“nishto nikoga ne raboti “ taka, che igrata, koiato igrae waw wseki moment

podsilwa tazi pozicia I obiasniawa posledwalata depresia.

Igrite sa winagi igrani s ogowornost I interese za wseki uchastnik. Za da

poddarja swoiata ekzistencialna pozicia Jenia shte nameri hora, koito da

igraiat tazi igra s neia. Wsichki uchastnici w igrata sa ednakwo wajni i sa

zainteresuwani ot finalnoto zaplashtane. Kogato te uchsastwta w igrata,

znaiat, che w kraia shte propadnat. Te sashto se stremiat kam poluchawaneto

na laski, no i ne se iznenadwat, kogato Jenia otkazwa sawet i se chuwstwat

deprimirani i iadosani w rezultat na towa, che ne mogat da pomognat istinski

na horata ili che horata ne iskat da im se pomogne, koeto obiasniawa loshite

chuwstwa kato sledstwie.

IKONOMIA NA LASKI. Edin ot neblagopriatnite aspekti na Kritichnia Roditel e

che toi se wodi ot seria prawila, na koito se podchiniawat dawaneto I

poluchawaneto na laski /Ne dawai, pomoli za, priemi ili si dai laski/.

Efektat ot tezi prawila, ikonomiata na laksi e, che horata se predpazwat

swobodno da si dawat laksi edin na drug I taka da se grijat za swoiata

potrebnost ot laski. Powecheto hora jiweiat w sastoianie na glad za laski,

pri koeto za da oceleat w tozi deficit na laski – sashto, kakto horata

stradashti ot glad - izpolzwat goliama chast ot wremeto I usiliata si

opitwaiki se da zadowoliat glada si. Pozitiwnite laski, poniakoga narichani

“topli puhcheta”, sashto kato dumite “Obicham te” dawa na tozi, koito gi

poluchawa useshtaneto, che e OK. Ima sashto negatiwni laski, koito sa

bolezneni formi na okazwane na wnimanie, sashto taka i sarkazma, skastriane,

udriane na plesnica, oskarblenie ili dumite: “Az te mrazia”. Negatiwnite

laski wodiat do towa, che poluchawashtia gi se chuwstwa, zle ne-OK. I

wapreki, che sa nepriatni negatiwnite laski sa wse pak, forma na priznanie i

predpazwat “grabanchnia stalb ot sbrahckwane”. Poradi tazi prichina horata

predpochitat da poluchawat pone negatiwni laksi, otkolkoto da jiweat bez

laski izobshto. Towa obiasniawa, zashto niakoi hora izglejdat sklonni da

priemat otnoshenia s drugite, koito sa naraniawashti, da se ogorchat ot

opredeleni wzaimootnoshenia s drugite. I towa e , ne zashtoto im hareswa da

badat naraniawani, a zashtoto kato ne mogat da poluchat polojitelno

priznanie, te predpochitat boleznenite negatiwni laski pred lipsata na laski

izobshto. Horata mogat da se nauchat da obmeniat laski swobodno, s otworeno

sarce, dawaiki i poluchawaiki laski, bez da se pritesniawat i se chuwswat

neudobno. Ralzichni laski se nrawiat na horata, kato wseki si ima swoe

specifichno jelanie. Ima mnogo widowe pozitiwni laski – fizicheksi ,

werbalni. Fizicheksite laksi mogat da badat pregradkata, celuwkata,

pogalwane, sila ili galiownost, seksapilnot, chuwstwenost ili prosto

priatelstwo, obgrijwane ili leka zakachka i t.n.

Werbalnite laski mogat da badat za towa, kak horata izglejdat – taihnoto

lice, tialo, stoika, dwijenie ili za tehnite lichnostni kachestwa

inteligentnost, nejnost i chuwstwitelnost, reshitelnost. Waw wseki cluchai,

horata se nujdaiat i zaslujawat laski i ako gi potarsiat, obiknoweno, shte

nameriat niakoi, koito ima tohcno tezi laski, koito i te sashto sa gotowi da

dadat.

RITUALI, ZABAWLENIA, IGRI, INTIMNOST, RABOTA.

Horata izpolzwat pet nachina da strukturirat wremeto si , takae da

poluchawat laski:

1. Ritualat e predwatelno ustanowen nacn za bmiana aski, na priznanie.

2.Zabawlenieto e predwaritelno ustanowen razgowor za dadena tema. Te sa

nai-ochewidni na kokteili, semeini sreshti. Edni ot nai-razprostrnenite sa:

Wremeto /”ne e li mnogo studeno”/, Pokolenia /”nawremeto beshe po-doe”,

Sport /“Kakwo stawa s “Belite”/, Droga /Triabwa li marihuanat bade

legalizirana/, Brak /”koise razwejda i s kogo”/. 3. IGRITE sa serii ot

skriti powtariashti se tranzakcii, s namerenie da se postignat laski. Za

sajelenie, laskite postignati w igra, w powecheto cluchai sa negatiwni. 4.

Intimnostta e direktna i moshtna obmiana na laski, za koito horata jaduwat,

no riadko postigat, zashtoto Deteto se plashi ot tiah zaradi naraniawasht

opit. Intimnostta ne e sashto kato seksa, wapreki, che chesto se sluchwa w

seksa. Seksat, moje sashto da bade i ritual, zabawlenie, igra, rabota. 5.

Rabotatat e deinost, koiato ima za rezultat niakkaw produkt. Dobrata rabota

ima za rezultat obmianata na laski, kato stranichen efekt.

Intimnostta I rabotata sa nai-udowletworiawashtite patishta za poluchawane

na laski. Za sajalenie, prodaljitelna intimnsot e trudno da se postigne.

Zashtoto horata chesto sa emocionalno neobrazownai i ne poluchawat nagradata

za swoite zaslugi. Za towa horata triabwa da pribiagwat do rituali, igri,

zabawlenia, koito sa po-sigurni, no i po-mlako udowletworiawashti formi za

poluchawane na laksi. Napr., brakat moje da bade bezkraina i otegchitelna

seria ot rituali, zabawlenia i igri. Chesto towa e zashtoto dwete strani

jiweat na bazata jizneni scenarii, lisheni ot laski, koito prechat na maja

da bade emocionalen i sposoben na intimnost, a jenata da e sposbna da polzwa

swoia Wazrasten da tarsi i namira libowta, koiato i e neobhodima.

GRADUSI. Igrite mogat da badat igrani na razlichni stepeni. Napr.,

spomenatia primer na igrata “Zashto ne” i “Da, no” e mekata forma /parwa

stepen/ na igrata i e otnositelno bezobidna. Tejkata forma /treta stepen/ na

tazi igra moje da bade igrana ot edin alkoholik, s “Da, no” na wseki sawet,

dokraia na jiwota . Tretata stepen na igrite dowejda do seriozno

oshtetiawane.

ROLI Razlichmnite hora igrajat razichni roli, w igrite, koito igraiat. Ako

niakoj e sklonen da igrae edna rolia, chesto otkriwa, che igrae i drugi

roli w igrata.. Ima razlichni roli, no tri sa osnownite: Presledwach,

Spasitel, Jertwa. Rodnini, barchni dwojki, rabotni mesta, uchilishta,

priiatelstwa, chesto se osnowawat na tezin roli. Trite roli mogat da se

podrediat w triagalnik, kojto iliustrira, kakwo se sluchwa.

DRAMATICHEN TRIAGALNIK.. Dramatichniiat triagalnik moje da bade iljustriran

s igrata

”Pristrastenost”. Pri neja Jertwata na pristrastenost, unijeniia,

predubejdeniia, medicinska nebrjnost i dori na policejsko nasilie tarsi I

namira Spasitel. Spasiteiat igrae roliata kato se opitwa da pomaga shtedro

i wseotdajno, bez da se interisuwa, che pristrasteniiat ne se interisuwa ot

towa , che wsashtnost pristrasteniiat njama namerenie da izostawi

upotrebata na narkotici.. Sled znachitelen broj prowaleni opiti, Spasiteliat

se iadoswa I poema roljata na Presledwach, zapochwajki da obwinjawa,

oskarbjawa, prenebregwa ili nakazwa. W tozi moment pristrasteniiat ot Jertwa

se prewrashta w Presledwach kato kontraatakuwa, oskarbiawa, stawa agresiwen

i prawi srednoshtni skandali. Parwonachalniiat Spasitel, sega e Jertwa w

igrata. Tozi proces na smiana na rolite e Dramatichniiat triagalnik.

Za da se izbegne sazdawaneto na Dramatichen triagalnik w psihoterapiiata,

Tranzakcionniia analiz iziskwa piemaneto na dogowor, pri kojto lichnostta

opredelia kakwo po-specialno iska da lekuwa. Towa predpazwa I klienta I

terapewta: terapewtyt znae, kakwo tochno klientat iska, a klientat znae, kak

shte prodalji rabotata s terapewta I koga terapijata shte zawarshi.

Waw wsichki sluchai, naj-dobriiat nachin da se izbegnat rolite na Spasitel,

Presledwach,

jertwa e da se ostane w Az-sastojanie Wazrasten..

SCENARII. Tranzakcionnite analitici priemat, che powecheto hora w osnowata

si sa OK i imat zatrudneniia samo zashtoto tehnite roditeli / ili drugi

wazrastni ili hora s wliianie/ im nalagat moshtni zabrani i predpisanija s

uwrejdasht za dalgo wreme efekt.

Horata oshte w parwite godini ot swoeto razwitie stigat do zakliuchenieto,

che tehnija jiwot shte se razwiwa po nachin, twarde predwidim: kratak,

dalag, zdrawoslowen, shtastliw, neshtasten, ugneten, buren, uspeshen,

prowalen. Kogato zakluichenieto e, che jiwotat shte bade neuspeshen ili

oshtetiawasht, towa shte bade i jizneniiat cenarij. Negowata shema e

diagrama izpolzwana da iziasni razlichnite szenarii na horata. W neia mojem

da widim dwe roditelski figuri i tjahnoto potomstwo i mojem da predstawim

diagramata na tranzakcionnite poslaniia – zapowedi I predpisaniia, koito sa

prichinata, mladata lichnost da napusne originalnata si OK poziciia I da ja

zameni sas samooshtetjawashta ne-OK poziciia.

Kogato jiwotat se rakowodi ot scenarii, winagi iam periodi, w koito

izglejda, che lichnostta se opitwa da izbegne swoiata zla uchast. Tozi

izglejdasht normalen period ot jizneniia scenarii se naricha kontrascenarii.

Kontrascenariiat e aktiwen, kogato neshtastniat jiznen plan otstapwa pred

po-shtastliw period. Towa, razbira se e wremenno i kolapsira, dawajki pat na

originalnalniia scenarii. Towa, napr. za alkoholika e period na trezwenost,

za depresiraniia sas scenarii za samoubiistwo, towa e kratkiia period na

shtastie, koito neizbevno zawyrshwa, kogato predpisaniia scenarii wzeme

nadmoshtie.

W diagramata na narkotichno zawisimiia Petar wijdame, che scenarijnoto

predpisanie:

“Ne misli, a wmesto towa pii.”, wodi negowoto Dete kym Deteto na negowiia

bashta.

Towa moshtno poslanie, dramatichno opredelia jiwota na Petar; i toj go

sledwa, zameniajki alkohola s narkotici s powtariashti se epizodi na

zawisimost prez junoshestwoto I mladejkata wazrast. Poslanieto na

kontrascenariia: “ne triabwa da piesh mnogo” go motiwira da predpriema

powtariashti se, no bezuspeshni opiti da namali upotrebata na narkotici I

towa e dwijenie kam Roditelia na Petar ot Roditelia na negowite sobstweni

roditeli. Scenariinoto poslanie: “Ne misli, a pii” izprateno ot Dete kym

Dete e mnogo po-moshtno ot poslanieto na kontrascenariia za wazdarjane ot

zloupotreba s narkotichni weshtestwa i koeto se dwiji ot Roditel kam

Roditel: towa e zashtoto poslaniiata na scenariia, obiknoweno wzemat

nadmpshtie, oswen ako lichnostta ne promeni swoia scenarii. Kogato

scenariiat ne se promeni, toj se predawa ot pokolenie na pokolenie kato

“goresht kartof”, ot wazrastnite kam decata kato neprekaswaema seriia ot

dezadaptiwni, toksichni powedencheski modeli.

RESHENIIA. Pri zdrawoslownoto roditelsko obkrajenie, roditelite dawat

bezuslowna podkrepa na swoite deca po otnoshenie na towa, koeto te mogat da

prawiiat. Kogato za roditelskata podkrepa, uslowie e podchiniawaneto na

deteto na tehnite zabrani I predpisaniia, decata wlizat w scenarii.

Scenariinite resheniia chesto se wzemat za da moje deteto da sledwa

roditelskite predpisaniia, dori, kogato te sa sreshtu negowite naj-wajni

interesi. I za da izbegne nakazanieto i kritikite, mladiiat chowek zamenia

awtonomiiata s roditelskata protekciia.

Reshenieto wodi dotowa, che deteto zamenia poziciiata “Az sam dobre” s

poziciiata

“Az ne sam dobre”. Kak se stiga do reshenia, che drugite hora sa OK. Kogato

horata wzemat takiwa resheniia te moje bi se nujdaiat ot pomoshta na

terapewt, da se oswobodjat ot scenaria

i da zapochnat awtonomen jiwot ili kakto kazwa Berne “Zatwori shouto i se

warni otnowo

na patja”. Ako indiwidat e podpomognat da se warni kam po-rannite si

prejiwiawania, koito sa predizwikali wzemaneto na reshenia, neobhodiimi za

negowoto psihichesko i fizichesko oceliawane prez daden period, sega, toj

moje da wzeme nowo reshenie, poemajki swoia pat,

da se darji razlichno, da ima po-natatak palnocenen jiwot. Wazmojno e, da se

zabelejat kratki powedencheski posledowatelnosti, narecheni miniscenarii,

koito napodobjawat i usilwat scenaria. Fakt e, che wsichko, koeto stawa w

psihichnia u emocionalnia swiat na choweka reflektira warhu powedenieto mu,

Taka pri izuchawaneto na tranzkciite, tranzakcionnite analitici sa sposobni

da razberat patishtata i prichinite na chowesh koto powedenie i da mu

pomognat da spre da igrae, da oswobodi jiwota si ot zawiwsimostta na

szenaria i da poluchi ot jiwota, kolkoto moje poweche.

TRAGICHEN I BANALEN SCENARII.. Njakoi scenarii sa tragichni i niakoi sa

banalni. Tragichnite scenarii sa silno dranatichni – zawisimost ot

narkotici, samoubiistwo, “dushewna bolest”. Banalen ili gradinski wid

scenarii sa po-malko dramatichni, no po-chesto sreshtani i twarde

razpostraneni. Te sa melodramata na ejednewieto. Obiknoweno, te powliiawat

na golemi podgrupi ot hora – maje, jeni, grupi obedineni po rasow priznak,

mladeji. Horata ot tezi podgrupi sa opredeleni da jiweiat po predwaritelno

ustanowen nachin: w minaloto se predpolagashe, che za jenite e harakterna

po-goliama emocionalna zawisimost kym semejstwoto i niamaha razreshenie da

badat logichni, silni i nezawisimi; za majete se predpolagashe, che triabwa

da bydat logichni, silni, da pecheliat sredstwa za prehranata, da badat kato

decata slabi, nujdaeshti se ot griji, otworeni za obich. Banalniat scenarii

bi se razwil taka: otiwame ot losho kam po-losho, nikoga niama zabawa,

winagi si w zadajnenija ili se grijish za drugite kato prenebregwash sebe

si. Prinadlejashtite kam dadeni nacionalnosti i rasi se predpolaga da sa

umni ili glupawi, chestni ili nechestni, dobri sportisti ili bezrazsadni,

hladni i t.n. njakoi kulturi nalagat iziskwaniia decata da se sastezawat,

pri koeto te sreshtat zatrudneniia da satrudnichat, kakto i da jiweiat

sawmestno s drugi hora. Drugi kulturi pridawat po-goliamo znachenie na

satrudnichestwoto, koeto kara po-golemite indiwidualisti da se chuwstwat ne

– OK. Tezi kulturalni szenarii mogat da powliiat celi populacii kato gi

nasochat po mnogo opasen pat.

REKET. Edin ot aspektite na scenariia e ekzistencialnoto razplashtane w

kraia na igrata, tezi natrupani otricatelni emocii, koito mogat da se

otprishtiat i dowedat do emocionalen sriw.

Wsiako ekzistencialno razplashtane ot kraia na edna igra se natrupwa za da

mojee ewentualno da preizwika predopredeleniia ot scenariia izhod. Niakoi

hora kolekcionirat gnewni chuwstwa, za kooito namirat oprawdanie w razwoda.

Drugi natrupwat tajni podtiskashti chuwstwa, wodeshti kam samoubiistwo.

Towa, che te sami sazdawat suituacii

koito predizwikwat negatiwnite chuwstwa ot tehniia scenarien izbor se

naricha tehen

emocionalen reket.

RAZRESHENIE, ZASHTITAWANE, POTENCIAL. Razresenieto emnogo wajna chast ot

Tranzakcionnia analiz. towa e situaciiata, pri kojato obuchawashtiiat ili

terapewtat kazwat:

“T i mojesh da prawish, towa, koeto twoite roditeli ili drugi hora sa ti

kazwali, che e greshno” ili “Ne e nujno da prodaljawash da se pridarjash kam

towa, koeto si reshil kato dete. Napr., chowek, kojto sega e mnogo sramejliw

i winagi mu e kazwano: “Nedej da molish za nishto”,

to sega moje da si dade razreshenie da poiska towa, ot koeto se nujdae.

“Pomoli za laski, ti gi zaslujawash”. Kogato chowek si dawa razreshenie i

tragwa sreshtu roditelskite i socialni zabrani, negowoto Dete e sklonno

lesno da se plashi. Zatowa i podkrepata e mnogo wajna chast ot promianata.

Podkrepata se dawa ili predlaga to uchitel ili terapewt, kato

nai-podhodiashta, za tozi koito iska da promeni swoia scenarii e pomoshta ot

grupata. Terapewtat

ili grupata dawat podkrepa kato kazwat: “Ne se trewoji, wsichko sht bade

mnogo dobre. nie shte sme zad teb i shte se grijim za teb, kogato si

uplashen”. Razreshenieto i podkrepata uwelichawat terapewtichnia potensial

na Tranzakcionnia analiz, s wkliuchwaneto na Obgrijwashtia Roditel w

situaciata. Towa, che terapewtat izpolzwa swoia Roditel i Dete

/kogato e nujna zakachka po wreme na terapiata/ prawi tranzakcionniia

analitik po-efektiwen,

ot tozi profesionalist, kojto izpolzwa samo edna treta ot swojata lichnost,

obshtuwajki s klientite, izpolzwajki samo swoja Wazrasten.

DOGOWOR.

TA terapewtat raboti na osnowanie na dogowor mejdu nego I klienta. Towa e

dogoworenost za specifichnoto reshenie na jelaniata na klienta. Tipichni

kontrakti sa “Da preodoleia depresiata”, “Da se oswobodia ot glawobolieto”,

“Da spra da pia”, “Da imam snosen jiwot”, “Da postigna dobri ocenki”.

“Winagi stremej kam warha” e wodeshta cel na Tranzakcionnia analiz i

tipichen kontrakt pri prodaljitelna terapia. Chesti kontrakti za kratko za

kratko wreme sa otnasiashti se do domakinstwoto, za trezwenost, “ne –

samoubiistwo”, pomagashti na klientite da postignat osnowni dogoworni celi.

Tai kato horata se rajdat OK ima smisal, chrez kompetentna pomosht, te da

postignat otnowo swoiata parwonachalna OK-pozicia. Wazmojnostta da bade OK

se ochakwa ot wsiaka lichnost, gotowa da izleze ot zabranite na jiznenia

scenarii. Tranzakcionnite analitici znaiat, che pri dogowori s iasno

izkazana cel, efektiwnoto analizirane, tranzakciite, pri moshtno razreshenie

na horata za promiana i sashtewremenno, predpazwane ot tehnite strahowe e

wazmojno wseki da ima shans da e shtastliw, obichan i realiziran.